Bankanın iş modeli tablolara nasıl yansır?
Bir banka mevduat toplar ve borçlanır; topladığı parayı kredi olarak kullandırır ve menkul kıymetlere yatırır. Kazancının ana kaynağı, kullandırdığı paraya aldığı faiz ile topladığı paraya ödediği faiz arasındaki farktır. Bunun yanında ödeme hizmetleri, kartlar, sigorta aracılığı gibi işlerden ücret ve komisyon geliri elde eder.
Bu yüzden bankada 'borç' ile 'hammadde' aynı şeydir. Bir sanayi şirketi için yüksek borç risk işaretiyken, bir banka için mevduat ve borçlanma işin kendisidir. Türkiye'deki bankalar tablolarını BDDK'nın belirlediği formatta hazırlar; kalem adları ve sıralaması diğer şirketlerden farklıdır.
Banka bilançosu
| Kalem | Tutar | Payı |
|---|---|---|
| Nakit ve merkez bankası | 60.000 | %12 |
| Menkul kıymetler | 110.000 | %22 |
| Krediler (net) | 300.000 | %60 |
| Diğer varlıklar | 30.000 | %6 |
| Toplam varlıklar | 500.000 | %100 |
| Mevduat | 330.000 | %66 |
| Bankalara ve piyasalara borçlar (repo, tahvil, sendikasyon) | 90.000 | %18 |
| Diğer yükümlülükler | 30.000 | %6 |
| Özkaynak | 50.000 | %10 |
| Toplam kaynaklar | 500.000 | %100 |
Banka bilançosunun en belirgin özelliği özkaynağın küçük payıdır: Örnek Bank'ın varlıklarının yalnızca %10'u ortakların parasıyla finanse edilmiştir. Bir sanayi şirketinde %90'lık bir borç oranı olağan dışı olurdu; bankacılıkta ise yapının kendisidir. Bu yüzden bankalar için kaldıraç yerine özel bir ölçü kullanılır: sermaye yeterlilik oranı.
Kredi/mevduat oranı 300.000 ÷ 330.000 = 0,91'dir: Örnek Bank kredilerinin tamamını mevduatla karşılayabilmektedir. Oran 1'in üzerine çıktığında banka mevduat dışı kaynaklara (tahvil, yurt dışı borçlanma, repo) daha çok bağımlı hâle gelir.
Banka gelir tablosu
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Faiz gelirleri | 60.000 |
| Faiz giderleri | (40.000) |
| Net faiz geliri | 20.000 |
| Net ücret ve komisyon gelirleri | 8.000 |
| Ticari kâr/zarar (net) | (1.000) |
| Diğer faaliyet gelirleri | 1.000 |
| Faaliyet gelirleri toplamı | 28.000 |
| Beklenen zarar karşılıkları | (4.000) |
| Personel ve diğer faaliyet giderleri | (12.000) |
| Vergi öncesi kâr | 12.000 |
| Vergi gideri | (3.000) |
| Net dönem kârı | 9.000 |
- [[netFaizGeliri|Net faiz geliri]] bankanın ana gelir kaynağıdır; Örnek Bank'ta faaliyet gelirlerinin %71'i.
- Net ücret ve komisyon gelirleri faiz oranlarından daha az etkilenen, daha istikrarlı bir gelir kaynağıdır.
- Ticari kâr/zarar; menkul kıymet alım-satımı, kambiyo ve türev işlemlerinin sonucudur. Bankaların kur riskini yönetmek için kullandığı swap işlemlerinin maliyetinin bir kısmı burada görünebilir; bu yüzden net faiz geliriyle birlikte okunur.
- [[beklenenZarar|Beklenen zarar karşılıkları]] kredilerin ileride geri ödenmeme ihtimali için ayrılır ve bankacılığın en önemli maliyet kalemlerinden biridir.
Gelir tablosunda 'satışların maliyeti', 'brüt kâr' ya da 'esas faaliyet kârı' yoktur. Bu yüzden FAVÖK, FD/FAVÖK, FD/Net satışlar gibi oranlar bankalar için hesaplanamaz ya da anlamlı değildir. Bankalar çoğunlukla F/K, PD/DD ve özkaynak kârlılığı ile değerlendirilir.
Bankalara özgü oranlar
| Oran | Hesap | Örnek Bank | Neyi gösterir? |
|---|---|---|---|
| Net faiz marjı | 20.000 ÷ 440.000 (ort. faiz getirili varlık) | %4,5 | Paranın toplanma ve kullandırılma maliyeti arasındaki fark |
| Takipteki krediler oranı | 9.300 ÷ 310.000 | %3,0 | Kredi portföyünün kalitesi |
| Takipteki kredi karşılık oranı | 6.510 ÷ 9.300 | %70 | Sorunlu krediler için ayrılan tampon |
| Kredi riski maliyeti | 4.000 ÷ 310.000 | %1,3 | Karşılık giderinin kredilere oranı |
| Gider / gelir oranı | 12.000 ÷ 28.000 | %43 | Operasyonel verimlilik |
| Sermaye yeterlilik oranı | 56.000 ÷ 350.000 | %16 | Kayıpları karşılayacak sermaye tamponu |
| Özkaynak kârlılığı | 9.000 ÷ 50.000 | %18 | Ortakların parasının getirisi |
Kredi kalitesi, bankacılıkta kârlılığın en önemli belirleyicilerinden biridir. TFRS 9 kapsamında krediler üç aşamada izlenir: sorunsuz krediler (Aşama 1), riskinde belirgin artış olanlar (Aşama 2) ve temerrüde düşenler (Aşama 3, takipteki krediler). Örnek Bank'ın kredilerinin %8'i Aşama 2'dedir; bu kredilerin bir kısmının ileride Aşama 3'e geçme ihtimali, karşılık giderinin yönü hakkında bilgi verir.