Neden enflasyon muhasebesi?
Yüksek enflasyonda paranın değeri hızla değişir. Ocak'ta yapılan 100 TL'lik satış ile Aralık'ta yapılan 100 TL'lik satış aynı alım gücünü temsil etmez. Enflasyon düzeltmesi yapılmayan tablolarda farklı tarihlerin paraları toplanır; sonuç, birimi belirsiz bir toplam olur. Yıllar önce alınmış bir fabrika da bilançoda o günün fiyatıyla, bugünkü değerinin çok altında görünür.
TMS 29 bu sorunu çözmek için bütün tutarları tek bir tarihin, raporlama tarihinin satın alma gücüne çevirir. Kamu Gözetimi Kurumu'nun kararıyla Türkiye'de 31 Aralık 2023 tarihli tablolardan itibaren uygulanmaktadır. Çevirme işleminde TÜİK'in yayımladığı TÜFE kullanılır.
Bir tutarı raporlama tarihinin fiyatına taşıma
Düzeltilmiş tutar = Tutar × (Raporlama tarihindeki TÜFE ÷ İşlem tarihindeki TÜFE)
Hangi kalemler düzeltilir?
Düzeltmenin temelinde parasal ve parasal olmayan kalem ayrımı vardır.
| Kalem türü | Örnekler | Bilançoda ne olur? |
|---|---|---|
| Parasal kalemler | Nakit, alacaklar, finansal borçlar, ticari borçlar | Düzeltilmez: zaten bugünün TL'siyle ifade edilmişlerdir. |
| Parasal olmayan kalemler | Stoklar, maddi duran varlıklar, maddi olmayan varlıklar, özkaynak kalemleri | Edinildikleri tarihten bugüne TÜFE ile güncellenir. |
| Gelir tablosu kalemleri | Hasılat, giderler | Gerçekleştikleri aydan raporlama tarihine TÜFE ile güncellenir. |
Parasal kalemler düzeltilmez ama alım güçleri değişir. Şirketin elindeki nakit ve alacaklar enflasyonda alım gücü kaybeder, borçları ise reel olarak erir. Bu kayıp ya da kazancın net tutarı gelir tablosunda net parasal pozisyon kazancı/kaybı olarak gösterilir.
Tablolar nasıl değişti?
- Duran varlıklar ve özkaynak büyüdü. Yıllar önce alınmış varlıklar bugünün fiyatına taşındı. Özkaynakta 'sermaye düzeltme farkları' gibi yeni kalemler oluştu. Özkaynağın büyümesi birçok şirkette borç/özkaynak oranını bir defada düşürdü ve PD/DD oranını değiştirdi.
- Brüt marj daraldı. Stoklar güncellendiği için satılan malın maliyeti bugünün fiyatıyla gider yazılıyor; bu, nominal tablolara göre SMM'yi artırıyor.
- Amortisman arttı. Duran varlıklar büyüdüğü için onlardan ayrılan amortisman da büyüdü.
- Yeni bir kâr kalemi eklendi. Net parasal pozisyon kazancı/kaybı, borçlu şirketlerde net kârı yukarı, nakit zengini şirketlerde aşağı çekiyor.
- Ertelenmiş vergi büyüdü. Muhasebe kayıtları enflasyona göre düzeltilirken vergi kayıtlarındaki değerler farklı kurallarla güncellendiği için aradaki fark büyüdü.
Aynı dönem, farklı rakamlar
Enflasyon muhasebesinin en çok kafa karıştıran sonucu şudur: aynı dönemin rakamı, her yeni raporda farklı görünür. Çünkü her rapor, karşılaştırmalı olarak verdiği önceki dönemleri de kendi tarihinin fiyatına taşır.
| Rapor | 2024 hasılatı | 2025 hasılatı | Fiyat düzeyi |
|---|---|---|---|
| 2024 yıllık raporu | 7.000 | — | 31 Aralık 2024 |
| 2025 yıllık raporu | 9.100 | 10.000 | 31 Aralık 2025 |
Varsayım: 2025 yılı enflasyonu %30. 7.000 × 1,30 = 9.100.
İki rakam da doğrudur; farklı tarihlerin parasıyla ölçülmüşlerdir. Doğru büyüme hesabı, aynı rapordaki iki sütunu kıyaslar: 10.000 ÷ 9.100 − 1 = %9,9 reel büyüme. 2025 hasılatı 2024 raporundaki orijinal rakamla kıyaslansaydı sonuç %42,9 çıkardı; bu, büyümenin büyük kısmının enflasyondan geldiğini gözden kaçıran bir kıyas olurdu.
Çeyrekler nasıl hesaplanır?
Enflasyon muhasebesinde kümülatif tablolar farklı tarihlerin fiyatıyla raporlanır: 6 aylık tablo Haziran fiyatıyla, 9 aylık tablo Eylül fiyatıyla. 3. çeyreği bulmak için 9 aylık tutardan 6 aylık tutar çıkarılırken, 6 aylık tutar önce Eylül fiyatına taşınır:
Enflasyon muhasebesinde 3. çeyrek
3. çeyrek = 9 aylık − 6 aylık × (Eylül TÜFE ÷ Haziran TÜFE)
Şirketlerin raporlarındaki '3 aylık' sütun bu tanımla hesaplanır.
Böyle hesaplanan her çeyrek kendi dönem sonunun fiyatıyla ifade edilir. Farklı çeyrekleri (örneğin son dört çeyreği toplayıp TTM bulmak için) birlikte kullanmadan önce hepsi aynı tarihin fiyatına taşınır.
Reel ve nominal: iki farklı ölçü
Reel hesaplar, tutarları enflasyondan arındırıp aynı alım gücüne getirir. Enflasyon muhasebesi zaten bunu yaptığı için, TMS 29 uygulanmış tabloda aynı rapor içindeki iki yılın kıyası reel bir kıyastır. Nominal kıyas ise enflasyonu içerir ve yüksek enflasyonda büyümeyi olduğundan büyük gösterir.
Oranlar (marjlar, çarpanlar, devir hızları) iki tutarın bölümü olduğundan, pay ve payda aynı fiyat düzeyindeyken enflasyondan etkilenmez. Brüt marj, reel ya da nominal tutarlarla hesaplansa da aynı çıkar. Değişen şey, pay ve paydanın farklı fiyat düzeylerinden alındığı durumlardır; örneğin güncel piyasa değerinin eski bir dönemin nominal kârına bölünmesi.