Hasılat, satışların maliyeti ve brüt kâr

Hasılat ne zaman yazılır?

Hasılat, TFRS 15 standardına göre mal ya da hizmetin kontrolü müşteriye geçtiğinde yazılır. Bir mağazada bu an satış anıdır. Bir fabrikada genellikle malın teslim edildiği ya da sevk edildiği andır (teslim şartlarına bağlı). Paranın ne zaman tahsil edildiği bu kararı etkilemez.

• Hizmet ve abonelikler: Hizmet verildikçe, süreye yayılarak yazılır. Bir yıllık peşin ödenen abonelik, 12 aya bölünür.
• Uzun süreli projeler: İnşaat, savunma, mühendislik projelerinde hasılat çoğunlukla işin tamamlanma derecesine göre yazılır.
• Konut satışları: Genellikle konut alıcıya teslim edildiğinde yazılır. Teslimden önce tahsil edilen bedeller müşteri sözleşmelerinden doğan yükümlülükler kaleminde bekler.

Hasılat, iadeler, iskontolar ve satış indirimleri düşülmüş hâliyle raporlanır. Bu yüzden 'net satışlar' olarak da anılır. Dipnotlarda hasılat genellikle ürün grubu, coğrafya (yurt içi / yurt dışı) ve zamanlamaya göre kırılır; ihracat oranı bu kırılımdan hesaplanır.

Satışların maliyeti neleri içerir?

Satışların maliyeti (SMM), dönem içinde satılan malların üretim ya da alış maliyetidir. Üretim yapan bir şirkette üç ana bileşeni vardır:

• Direkt ilk madde ve malzeme: Ürüne giren hammadde.
• Direkt işçilik: Üretimde çalışanların ücretleri.
• Genel üretim giderleri: Fabrikanın enerjisi, bakımı, üretim makinelerinin amortismanı, fabrika yönetimi.

Önemli nokta, SMM'nin yalnızca satılan malların maliyeti olmasıdır. Dönem içinde üretilip satılmayan mallar stokta kalır ve maliyetleri de stokla birlikte bekler; satıldıkları dönemde gidere dönüşürler. Bu, üretimin satıştan hızlı olduğu dönemlerde bazı sabit maliyetlerin stokta 'beklemesine' ve o dönemin kârını geçici olarak yükseltmesine yol açabilir.

Ticaret şirketlerinde (perakende, dağıtım) SMM, satılan ticari malların alış maliyetidir. Hizmet şirketlerinde ise hizmeti üretmenin doğrudan maliyetidir: bir havayolunda yakıt, bakım, uçuş ekibi; bir yazılım şirketinde barındırma ve destek maliyeti.

Brüt kâr ve brüt marj

Brüt marj, şirketin ürününü maliyetinin ne kadar üzerinde satabildiğini gösterir. Marka gücü, teknoloji, pazardaki rekabet ve maliyet avantajı bu oranda görünür. Sektörler arasında çok büyük farklar vardır: bir market zincirinde brüt marj %20-25 civarındayken bir yazılım şirketinde %70'in üzerine çıkabilir.

Brüt marjdaki değişim iki kaynaktan gelir: fiyat ve maliyet. Hammadde fiyatları hızla yükseldiğinde şirket bunu satış fiyatına ancak gecikmeyle yansıtabiliyorsa marj daralır; hammadde ucuzladığında ise genellikle bir süre genişler. Bu yüzden emtiaya bağlı sektörlerde (demir-çelik, kimya, gıda) brüt marj dönemden döneme belirgin biçimde dalgalanır.