İlişkili taraf işlemleri ve örtülü kazanç aktarımı

Kavram

Bir halka açık şirket, ana ortağının kontrol ettiği başka bir şirkete ürününü piyasa fiyatının altında satarsa ya da ondan piyasa fiyatının üzerinde hizmet alırsa, aradaki fark halka açık şirketin kârından çıkar ve ilişkili şirkete geçer. Halka açık şirketin kârı, borsadaki pay sahipleri dahil bütün ortaklarına aittir; ilişkili şirketin kârı ise yalnızca onun sahiplerinindir. Bu yolla yapılan kâr aktarımına örtülü kazanç aktarımı denir.

Düzenleyici çerçeve

• Sermaye Piyasası Kanunu: Halka açık ortaklıkların ilişkili taraflarla emsallere aykırı işlemler yoluyla kazanç aktarması yasaktır; tespit hâlinde aktarılan tutarın ortaklığa iadesi gibi yaptırımlar öngörülür.
• SPK düzenlemeleri: Belirli büyüklüğü aşan yaygın ve süreklilik arz eden ilişkili taraf işlemleri için koşulların değerlendirilmesi, yönetim kurulu kararı ve kamuya açıklama gibi yükümlülükler vardır.
• Vergi mevzuatı: Kurumlar vergisinde 'transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı' ilişkili kişilerle emsallere uygun olmayan fiyatlarla yapılan işlemleri kapsar.
• TMS 24: İlişkili taraf işlemlerinin tutarları ve bakiyeleri dipnotta açıklanır.

Tablolarda izlenebilecek işaretler

• Pay: Satışların ya da alımların ne kadarı ilişkili taraflarla yapılıyor, bu pay yıllar içinde nasıl değişiyor?
• Marj farkı: Bölüm dipnotu ya da faaliyet raporu ilişkili taraf satışlarının marjını ayrıca gösteriyorsa, diğer müşterilere yapılan satışlarla kıyaslanabilir.
• Alacak ve borç bakiyeleri: İlişkili taraflardan alacakların tahsil süresi, diğer müşterilere göre belirgin biçimde uzun mu?
• Finansman: Şirket ilişkili taraflara faizsiz ya da düşük faizli borç veriyor mu, onlardan yüksek faizle borç alıyor mu?
• Varlık alım-satımı: Grup içinde yapılan arsa, iştirak ya da marka alım-satımlarının bedeli ve bu bedelin dayandığı değerleme raporu.
• [[tri|TRİ tablosu]]: Grup şirketlerinin borçları için verilen teminatlar.