Özkaynaklar: ortakların payı nasıl oluşur?

Kalem kalem özkaynaklar

Özkaynak iki kaynaktan beslenir: ortakların şirkete koyduğu para (sermaye) ve şirketin kazanıp dağıtmadığı kârlar. Enflasyon muhasebesinde bunlara bir üçüncüsü eklenir: bu tutarların enflasyona göre güncellenmesinden doğan farklar.

Sermaye ve sermaye düzeltme farkları

[[odenmisSermaye|Ödenmiş sermaye]], esas sözleşmedeki payların nominal değer toplamıdır. Türkiye'de payların nominal değeri genellikle 1 TL olduğu için ödenmiş sermaye aynı zamanda pay sayısını verir: Örnek Sanayi'nin 500 milyon TL sermayesi, 500 milyon adet pay demektir.

[[sermayeDuzeltme|Sermaye düzeltme farkları]], bu sermayenin şirkete konduğu tarihten bugüne enflasyona göre güncellenmesinden doğar. Yıllar önce konmuş 500 milyon TL'nin bugünkü satın alma gücüyle karşılığı çok daha büyüktür; fark bu kalemde gösterilir. Örnek Sanayi'de bu fark nominal sermayenin dört katıdır.

Paylara ilişkin primler, payların nominal değerin üzerinde satıldığı durumlarda (örneğin halka arzda 1 TL nominal değerli payın 20 TL'ye satılması) aradaki farkın toplamıdır.

Birikmiş kârlar ve yedekler

Şirketin her yıl elde ettiği net kâr, dönem sonunda özkaynağa eklenir. Ertesi yıl genel kurul bu kârın bir kısmını temettü olarak dağıtabilir, bir kısmını yasal yedek olarak ayırır, kalanı [[gecmisYilKarlari|geçmiş yıllar kârları]] hesabına aktarır. Bu hesap, şirketin kuruluşundan bu yana kazanıp içeride bıraktığı paranın birikimidir.

[[kisitlanmisYedek|Kârdan ayrılan kısıtlanmış yedekler]], Türk Ticaret Kanunu'nun zorunlu kıldığı yedek akçelerdir ve dağıtılamaz. Birikmiş [[digerKapsamliGelir|diğer kapsamlı gelirler]] ise net kâra hiç uğramadan doğrudan özkaynağa yazılan kalemlerin birikimidir: yeniden değerleme artışları, kıdem tazminatındaki aktüeryal farklar, yurt dışı bağlı ortaklıkların çevrim farkları.

Ana ortaklık ve kontrol gücü olmayan paylar

Konsolide tablolarda, ana şirketin tamamına sahip olmadığı bağlı ortaklıklar da satır satır eklenir. Örneğin %70'ine sahip olunan bir bağlı ortaklığın tüm varlık ve borçları tabloya girer. Kalan %30'luk azınlık ortakların payı, özkaynakta [[kontrolGucuOlmayan|kontrol gücü olmayan paylar]] satırında ayrılır.

Borsadaki hissenin sahibi ana şirketin ortaklarıdır. Bu yüzden PD/DD, özkaynak kârlılığı ve F/K gibi ortaklara yönelik oranlar hesaplanırken ana ortaklığa ait özkaynak (Örnek Sanayi'de 5.800) ve ana ortaklığa ait net kâr (760) kullanılır, toplam tutarlar değil.

Özkaynak neden değişir?

Özkaynak değişim tablosu, dönem başındaki özkaynaktan dönem sonuna nasıl gelindiğini gösterir. Örnek Sanayi'nin 2025 hareketi özetle şöyledir:

• Artıranlar: net kâr, diğer kapsamlı gelir, bedelli sermaye artırımı.
• Azaltanlar: net zarar, temettü dağıtımı, geri alınan paylar.
• Toplamı değiştirmeyenler: bedelsiz sermaye artırımı ve yedek ayırma. Bunlar yalnızca özkaynağın iç kalemleri arasında aktarımdır.