Neden oran?
1.200 milyon TL nakit büyük mü, küçük mü? Bu soru, nakdin neyle kıyaslandığı bilinmeden cevaplanamaz. Oranlar iki kalemi birbirine bölerek büyüklükten bağımsız bir ölçü üretir; böylece farklı ölçekteki şirketler ve aynı şirketin farklı yılları karşılaştırılabilir.
Bilanço oranları üç grupta toplanır: likidite (kısa vadeli borçları ödeme gücü), borçluluk (finansman yapısı) ve faaliyet (işletme sermayesinin ne kadar verimli döndüğü).
Likidite oranları
Likidite oranları, bir yıl içinde ödenecek borçları bir yıl içinde nakde dönecek varlıklarla kıyaslar. Paya konan varlıklar daraldıkça oran daha muhafazakâr hâle gelir.
| Oran | Hesap | Örnek Sanayi |
|---|---|---|
| Cari oran | Dönen varlıklar ÷ KV yükümlülükler = 6.600 ÷ 5.000 | 1,32 |
| Asit-test oranı | (Dönen varlıklar − Stoklar) ÷ KV yükümlülükler = 4.400 ÷ 5.000 | 0,88 |
| Nakit oranı | (Nakit + KV finansal yatırım) ÷ KV yükümlülükler = 1.500 ÷ 5.000 | 0,30 |
Örnek Sanayi'nin dönen varlıkları kısa vadeli borçlarını 1,32 kez karşılıyor. Stoklar çıkarıldığında oran 0,88'e iniyor; yani kısa vadeli borçların tamamının ödenmesi için stokların bir kısmının da satılması gerekiyor. Yalnızca eldeki nakit ise borçların %30'unu karşılıyor.
Borçluluk oranları
| Oran | Hesap | Örnek Sanayi |
|---|---|---|
| Finansal kaldıraç | Toplam yükümlülük ÷ Toplam varlık = 7.900 ÷ 13.900 | %56,8 |
| Toplam borç / Özkaynak | 7.900 ÷ 6.000 | 1,32 |
| Finansal borç / Özkaynak | 4.300 ÷ 6.000 | 0,72 |
| Net borç / FAVÖK | 2.800 ÷ 2.200 | 1,27 |
Kaldıraç ve borç/özkaynak aynı ilişkinin iki farklı ifadesidir: biri borcu toplam varlığa, diğeri özkaynağa oranlar. Finansal borç/özkaynak ise yalnızca faiz işleyen borcu dikkate aldığı için, ticari borcu yüksek ama banka borcu düşük şirketleri ayırt etmekte daha açıklayıcıdır.
Net borç/FAVÖK bilanço ile gelir tablosunu birleştirir: net borcun, şirketin faaliyetinden bir yılda ürettiği kaba nakde göre büyüklüğünü verir. Örnek Sanayi'nin net borcu, bir yıllık FAVÖK'ünün 1,27 katıdır.
İşletme sermayesi ve faaliyet oranları
Ticari işletme sermayesi, şirketin işini çevirmek için alacak ve stokta bağladığı, tedarikçi kredisiyle karşılanmayan paradır.
Ticari işletme sermayesi
Ticari alacaklar + Stoklar − Ticari borçlar
Örnek Sanayi: 2.500 + 2.200 − 2.000 = 2.700 milyon TL (ciroya oranı %27)
| Süre | Hesap | Örnek Sanayi |
|---|---|---|
| Stokta bekleme | Stoklar ÷ SMM × 365 | 115 gün |
| Alacak tahsil | Ticari alacaklar ÷ Net satışlar × 365 | 91 gün |
| Borç ödeme | Ticari borçlar ÷ SMM × 365 | 104 gün |
| Nakit dönüşüm süresi | 115 + 91 − 104 | 102 gün |
İşletme sermayesinin ciroya oranı önemli bir ölçüdür: Örnek Sanayi'nin satışları %10 büyürse, aynı çalışma koşullarıyla işletme sermayesine yaklaşık 270 milyon TL daha bağlaması gerekir. Büyüme bu yüzden nakit tüketir; işletme sermayesi yoğun şirketler hızlı büyürken kâr etseler bile nakit sıkıntısı yaşayabilir.