Pay başı göstergeler neden önemli?
Bir ortak şirketin tamamına değil, belirli sayıda payına sahiptir. Şirketin toplam kârı %20 artarken pay sayısı %30 artarsa, her paya düşen kâr azalır. Bu yüzden büyüme toplam tutarlarla birlikte hisse başına kâr gibi pay başı göstergelerle de izlenir.
Bedelli sermaye artırımı ve seyrelme
Bedelli sermaye artırımında şirket yeni pay çıkarır ve ortaklardan para toplar. Mevcut ortakların yeni payları öncelikle alma hakkı (rüçhan hakkı) vardır; bu hakkı kullanmayan ortağın şirketteki payı küçülür. Buna Seyrelme denir.
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Dönem başı pay sayısı | 500 milyon |
| 1 Temmuz'da çıkarılan yeni pay | 100 milyon |
| Dönem sonu pay sayısı | 600 milyon |
| Ağırlıklı ortalama pay sayısı = 500 + 100 × 6/12 | 550 milyon |
| Hisse başına kâr = 760 ÷ 550 | 1,38 TL |
Yeni paylar yılın yalnızca yarısında şirkette bulunduğu için ağırlıklı ortalamaya yarım ağırlıkla girer.
Hisse başına kâr, dönem sonu pay sayısıyla değil dönem içi ağırlıklı ortalama pay sayısıyla hesaplanır. Aynı 760 milyon TL kâr, artırım olmasaydı pay başına 1,52 TL olacaktı. Artırımla toplanan para şirkette yatırıma ya da borç ödemeye dönüştükçe, sonraki dönemlerin kârına katkı verebilir.
Bedelsiz sermaye artırımı
Bedelsiz sermaye artırımında şirkete para girmez: özkaynağın içindeki yedekler sermayeye aktarılır ve ortaklara payları oranında ücretsiz yeni pay verilir. Toplam özkaynak ve şirketin değeri değişmez; yalnızca pay sayısı artar. Bu yüzden pay fiyatı, bedelsiz oranı kadar düzeltilir.
Bedelsiz sonrası teorik fiyat
Teorik fiyat = Bedelsiz öncesi fiyat ÷ (1 + Bedelsiz oranı)
%100 bedelsizde 20 TL'lik pay teorik olarak 10 TL olur; ortağın pay sayısı iki katına çıkar, toplam değeri değişmez.
Bedelsiz artırımdan sonra geçmiş dönemlerin hisse başına kârı da yeni pay sayısıyla yeniden hesaplanır; aksi hâlde pay başı kâr yarıya inmiş gibi görünür. Grafik ve fiyat serilerinde de geçmiş fiyatlar aynı oranda düzeltilir.
Pay geri alımı ve temettü
Pay geri alımında şirket kendi paylarını satın alır. Geri alınan paylar özkaynaktan düşülür ve hisse başına kâr hesabında dolaşımdaki pay sayısına katılmaz. Paylar iptal edilirse pay sayısı kalıcı olarak azalır; elde tutulursa ileride yeniden satılabilir. Geri alımlar ve satışlar KAP'ta işlem bazında açıklanır.
Nakit temettü ödendiğinde şirketin kasasından ortaklara para aktarılır. Hak kullanım gününde pay fiyatı, dağıtılan pay başı temettü kadar düzeltilir. Geri alım ile temettü, şirketten ortaklara nakit aktarmanın iki farklı yoludur: temettü tüm ortaklara eşit oranda nakit verir, geri alım ise yalnızca payını satan ortaklara nakit verir ve kalan ortakların şirketteki payını artırır.
Pay sayısı nerede görülür?
- [[odenmisSermaye|Ödenmiş sermaye]]: Nominal değer 1 TL olduğunda pay sayısını verir.
- Hisse başına kâr dipnotu: Ağırlıklı ortalama pay sayısını ve geriye dönük düzeltmeleri gösterir.
- KAP açıklamaları: Sermaye artırımı başvuruları, SPK onayları, geri alım işlemleri ve sermaye azaltımları.
- Özkaynak değişim tablosu: Sermaye, primler ve geri alınan paylardaki hareketler.