Satın alma muhasebesi
Bir işletme birleşmesinde satın alan şirket, satın aldığı şirketin varlık ve borçlarını satın alma tarihindeki gerçeğe uygun değerleriyle kendi konsolide tablosuna ekler. Ödenen bedelin bu net varlıkları aşan kısmı şerefiye olur.
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Ödenen bedel | 1.000 |
| Satın alınan varlıkların gerçeğe uygun değeri | 1.500 |
| Üstlenilen borçların gerçeğe uygun değeri | (800) |
| Net varlıkların gerçeğe uygun değeri | 700 |
| Şerefiye (1.000 − 700) | 300 |
Gerçeğe uygun değer tespiti sırasında satın alınan şirketin kendi bilançosunda görünmeyen varlıklar da tanınabilir: marka, müşteri ilişkileri, lisanslar. Bu varlıklar sonraki yıllarda itfa edilir ve satın alan şirketin giderlerini artırır. Bedel net varlıkların altında kalırsa fark pazarlıklı satın alma kazancı olarak gelir yazılır.
Dönemler arası kıyasa etkisi
Satın alınan şirketin gelir ve giderleri, yalnızca satın alma tarihinden itibaren konsolide gelir tablosuna girer. Yıllık hasılatı 2.000 milyon TL olan bir şirket 1 Temmuz'da satın alınırsa, ilk yılın tablosuna yaklaşık 1.000, ikinci yılın tablosuna 2.000 milyon TL ekler. Bu yüzden satın alma yapılan yılı izleyen iki yılda büyüme oranları, mevcut işlerin büyümesinden farklı görünür.
- [[inorganikBuyume|Organik büyüme]], satın alma etkisi çıkarıldığında kalan büyümedir; şirketler bunu sunumlarında çoğunlukla ayrıca açıklar.
- Bölüm dipnotu, satın alınan işin hangi bölüme eklendiğini ve o bölümün büyümesini gösterir.
- Satın alma dipnotu, satın alınan şirketin satın alma tarihinden itibaren konsolide hasılat ve kâra katkısını, ayrıca yıl başından satın alınmış olsaydı katkısının ne olacağını açıklar.
Kontrol değişiklikleri
- İştirakten bağlı ortaklığa geçiş: Önemli etkisi olunan bir şirkette pay artırılıp kontrol elde edilirse, şirket özkaynak yönteminden tam konsolidasyona geçer. Önceden sahip olunan pay yeniden ölçülür ve fark kâr ya da zarar olarak yazılabilir.
- Kontrolün kaybı: Bir bağlı ortaklıktaki payın bir kısmı satılıp kontrol kaybedilirse, şirket konsolidasyondan çıkar; kalan pay gerçeğe uygun değeriyle yeniden ölçülür. Bu işlem büyük ama tek seferlik bir kazanç ya da kayıp doğurabilir.
- Kontrol değişmeden pay alım-satımı: Kontrol korunarak yapılan pay alım ve satımları kâra değil doğrudan özkaynağa yansır.
Bu işlemlerin sonuçları çoğunlukla gelir tablosunun yatırım faaliyetleri bölümünde görünür ve tek seferlik niteliktedir. Net kârdaki olağan dışı bir sıçramanın kaynağı olabilirler.