TRİ tablosu
Türkiye'deki borsa şirketleri, verdikleri teminat, rehin ve ipotekleri (TRİ) SPK'nın belirlediği standart bir tabloyla açıklar. Tablo, teminatın kimin lehine verildiğine göre dört gruba ayrılır.
| Grup | Açıklama | Tutar |
|---|---|---|
| A | Kendi tüzel kişiliği adına (kendi kredileri için verilen ipotek ve teminat mektupları) | 1.200 |
| B | Tam konsolidasyon kapsamındaki bağlı ortaklıkları lehine | 300 |
| C | Olağan ticari faaliyetleri için üçüncü kişiler lehine | — |
| D | Diğer (ana ortak, diğer grup şirketleri, üçüncü kişiler lehine) | 60 |
| Toplam | 1.560 | |
| Diğer TRİ'lerin (D) özkaynağa oranı | %1,0 |
A grubu şirketin kendi borçları içindir ve bu borçlar zaten bilançodadır. B grubu, tabloları konsolide edilen bağlı ortaklıkların borçları içindir; bu borçlar da konsolide bilançoda yer alır. D grubu ise farklıdır: şirketin, konsolide tablosunda yer almayan başka bir tarafın borcu için verdiği teminattır. Bu borç bilançoda görünmez, ama asıl borçlu ödeyemezse teminatı veren şirkete döner.
İlişkili taraf işlemleri
İlişkili taraflar; şirketin ana ortağı, aynı gruptaki diğer şirketler, iştirakler ve kilit yöneticilerdir. Türkiye'de birçok borsa şirketi büyük grupların parçası olduğu için grup içi işlemler yaygındır ve dipnotta ayrıntılı gösterilir.
| Kalem | Tutar | Karşılaştırma |
|---|---|---|
| Grup şirketine yapılan satışlar | 400 | Hasılatın %4'ü |
| Grup şirketinden yapılan alımlar | 250 | SMM'nin %3,6'sı |
| İlişkili taraflardan ticari alacaklar | 90 | Ticari alacakların %3,6'sı |
| Kilit yöneticilere sağlanan faydalar | 35 | — |
Bu dipnot okunurken birkaç soru sorulur: ilişkili taraflara yapılan satışların hasılattaki payı ne kadar, bu pay yıllar içinde nasıl değişiyor, ilişkili taraflardan alacaklar diğer müşterilere göre daha mı yavaş tahsil ediliyor, ilişkili taraflara borç verilmiş mi? SPK düzenlemeleri, belirli büyüklüğü aşan ilişkili taraf işlemleri için yönetim kurulu kararı ve kamuya açıklama gibi ek koşullar da getirir.
Karşılıklar ve koşullu yükümlülükler
Bir dava ya da vergi incelemesi söz konusu olduğunda muhasebe iki yoldan birini izler. Ödeme muhtemel ve tutarı güvenilir ölçülebiliyorsa karşılık ayrılır: gider yazılır ve bilançoda yükümlülük olarak görünür. Ödeme ihtimali daha düşükse ya da tutar ölçülemiyorsa bilançoya bir şey yazılmaz; olay dipnotta koşullu yükümlülük olarak açıklanır.
| Olasılık | Muhasebe | Nerede görünür? |
|---|---|---|
| Muhtemel, tutar ölçülebilir | Karşılık ayrılır | Bilanço ve gelir tablosu |
| Mümkün ama muhtemel değil | Karşılık ayrılmaz, açıklanır | Yalnızca dipnot |
| Uzak ihtimal | Genellikle açıklanmaz | — |
Koşullu yükümlülükler ana tabloların hiçbirinde görünmediği için, özkaynağa göre büyük bir dava ya da ceza riski yalnızca bu dipnot okunarak fark edilebilir. Aynı dipnotta şirketin lehine olan olası kazançlar da (koşullu varlıklar) yer alabilir; bunlar kesinleşmeden kâra yazılmaz, yalnızca açıklanır.