İki ayrı defter
Borsa şirketleri iki ayrı kayıt düzeni tutar. KAP'ta yayımlanan finansal tablolar TFRS'ye göre hazırlanır. Vergi ise Vergi Usul Kanunu'na (VUK) göre tutulan yasal kayıtlardan hesaplanır. İki düzen gelir ve giderleri farklı zamanlarda ve bazen farklı tutarlarda tanır; bu yüzden TFRS'ye göre hesaplanan kâr ile vergiye esas kazanç birbirinden farklıdır.
| Farkın türü | Örnek | Sonucu |
|---|---|---|
| Kalıcı fark | Vergiden istisna iştirak kazancı, kanunen kabul edilmeyen giderler | Efektif vergi oranını yasal orandan uzaklaştırır |
| Geçici (zamanlama) farkı | Farklı amortisman süreleri, karşılıklar, enflasyon düzeltmesi farkları | Ertelenmiş vergi doğurur |
Kurumlar vergisi ve geçici vergi
Kurumlar vergisinin genel oranı %25'tir; bankalar ve bazı finans kuruluşları için oran daha yüksektir. İhracat ve üretim kazançları gibi bazı kazançlara indirimli oranlar, yatırım teşviki kapsamındaki kazançlara indirimli kurumlar vergisi uygulanabilir. Şirketler yıl içinde üçer aylık dönemlerde geçici vergi öder; yıl sonunda hesaplanan vergiden bu ödemeler düşülür.
2025 ve sonrası hesap dönemleri için getirilen yurt içi asgari kurumlar vergisi, indirim ve istisnalar düşülmeden önceki kazancın %10'unu bir alt sınır olarak belirler. Yoğun istisna ve teşvik kullanan şirketlerde bu kural ödenecek vergiyi artırabilir.
Ertelenmiş vergi ve enflasyon düzeltmeleri
Bir gider TFRS'ye göre bu yıl yazılıp vergi hesabında ancak gelecek yıl düşülebiliyorsa, şirket gelecekte daha az vergi ödeyecektir; bu avantaj bugünden ertelenmiş vergi varlığı olarak kaydedilir. Tersi durumda ertelenmiş vergi yükümlülüğü oluşur. Ertelenmiş vergideki değişim gelir tablosuna 'ertelenmiş vergi gideri ya da geliri' olarak yansır ve nakit değildir.
Türkiye'de son yıllarda ertelenmiş vergi kalemlerinin büyümesinin başlıca nedeni, iki defterin enflasyona göre farklı kurallarla düzeltilmesidir. TFRS tablolarında TMS 29 düzeltmesi yapılırken, yasal kayıtlardaki VUK enflasyon düzeltmesinin kapsamı ve hangi dönemlerde uygulanacağı ayrı yasal düzenlemelerle belirlenmiştir. İki defterdeki varlık değerleri arasındaki fark, ertelenmiş vergiyi doğrudan büyütür.
Efektif vergi oranını okumak
Efektif vergi oranı
Vergi gideri ÷ Vergi öncesi kâr
Örnek Sanayi: 350 ÷ 1.150 ≈ %30,4 (yasal oranla hesaplanan vergi 287,5 olurdu)
Örnek Sanayi'nin efektif vergi oranı yasal oranın yaklaşık 5 puan üzerindedir. Aradaki farkın nedenleri vergi dipnotundaki mutabakat tablosunda gösterilir: yasal oranla hesaplanan vergiden başlanır; istisnalar, kanunen kabul edilmeyen giderler, teşvikler ve enflasyon düzeltmesi etkileri tek tek eklenerek gelir tablosundaki vergi giderine ulaşılır.
- Efektif oran tek bir yıl için değil, birkaç yıllık ortalama olarak daha anlamlıdır.
- Fiilen ödenen vergi nakit akış tablosunda 'ödenen vergiler' satırında görülür; gelir tablosundaki giderle kıyaslanabilir.
- Teşvik ya da istisna süresinin sona ermesi, efektif oranın ileride yükselebileceği anlamına gelebilir; süreler dipnotlarda açıklanır.