Etkiyi belirleyen şirketin yapısıdır
Faiz, kur ya da enflasyondaki bir değişimin bir şirketi nasıl etkilediği, o şirketin bilanço yapısına ve iş modeline bağlıdır. Borcu yüksek bir şirket ile net nakit pozisyonundaki bir şirket, ihracatçı ile ithal girdiyle iç pazara satan bir şirket aynı gelişmeden ters yönlerde etkilenebilir. Bu yüzden genel bir kural yerine, etkinin hangi kalemlerden geçtiğini bilmek önemlidir.
Faiz
| Kanal | Nerede görülür? | Kimlerde belirgin? |
|---|---|---|
| Borçlanma maliyeti | Finansman giderleri | Değişken faizli ve kısa vadeli borcu yüksek şirketler |
| Nakit getirisi | Finansman gelirleri | Net nakit pozisyonundaki şirketler |
| Vadeli satış ve alışlar | Esas faaliyetlerden diğer gelir/gider (vade farkları) | Vadeli satışı yaygın şirketler |
| Talep | Hasılat | Kredili satılan ürünler: konut, otomobil, beyaz eşya |
| Bankacılık | Net faiz geliri | Mevduatı kredilerden hızlı yeniden fiyatlanan bankalar |
| Değerleme | Sermaye maliyeti | Tüm şirketler; uzun vadeli nakit akışı ağırlıklı olanlar daha fazla |
Örnek Sanayi'nin 4.000 milyon TL'lik banka borcunun 1.200'ü değişken faizli, 2.000'i bir yıl içinde vadelidir. Faizlerin 5 puan yükselmesi, değişken kısım için yıllık yaklaşık 60 milyon TL ek gider demektir; vadesi gelen borç da yeni faizden yenilenirse ek gider 160 milyon TL'ye kadar çıkabilir. Bu etkinin ne zaman ve ne ölçüde görüleceği finansal borç dipnotundaki vade ve faiz yapısından okunur.
Kur
| Şirket yapısı | Kur yükseldiğinde bilanço etkisi | Kur yükseldiğinde faaliyet etkisi |
|---|---|---|
| İhracatçı, döviz borcu yüksek | Döviz borcu için kur farkı gideri | Döviz cinsinden satışlar TL olarak büyür |
| İhracatçı, döviz borcu düşük | Döviz alacak ve nakit için kur farkı geliri | Döviz cinsinden satışlar TL olarak büyür |
| İthal girdi, iç pazara satış | Döviz ticari borç için kur farkı gideri | Maliyetler yükselir; fiyata yansıtma hızı belirleyicidir |
| Döviz cinsinden fiyatlanan hizmet (turizm, havayolu, enerji) | Döviz pozisyonuna bağlı | Gelirler TL olarak büyür |
Bilanço etkisi kurun değiştiği dönemde hemen görülür; faaliyet etkisi ise satışlar ve alımlar gerçekleştikçe sonraki dönemlere yayılır. Bu zamanlama farkı, kurun sert hareket ettiği çeyreklerde net kârın yanıltıcı olabilmesinin başlıca nedenidir. Net döviz pozisyonu ve ihracat oranı birlikte okunduğunda şirketin ekonomik olarak nasıl etkilendiği daha net görülür.
Enflasyon
- İşletme sermayesi: Fiyatlar yükseldikçe alacak ve stoğa bağlanan nominal tutar artar; şirket büyümese bile işletme sermayesine her yıl daha fazla nakit bağlar.
- Fiyatlama gücü: Maliyet artışlarını satış fiyatına hızla yansıtabilen şirketlerde marj korunur; yansıtamayanlarda daralır. Brüt marjın enflasyonun yüksek olduğu dönemlerdeki seyri bu gücün göstergesidir.
- Parasal pozisyon: Enflasyon muhasebesinde borcu parasal varlığından fazla olan şirketler net parasal pozisyon kazancı, nakit ağırlıklı şirketler kaybı yazar.
- Yatırım harcaması: Makine ve inşaat maliyetleri yükseldikçe aynı kapasiteyi yenilemek daha fazla nakit gerektirir; Amortisman ise geçmiş maliyetlere dayandığı için bu artışın gerisinde kalabilir.
- Reel ve nominal büyüme: Hasılattaki nominal artışın ne kadarının fiyattan, ne kadarının miktardan geldiği ayrıştırılır (reel hesap).